Bài: Trần Tấn Vịnh
Ảnh: Trần Tấn Vịnh và Tư liệu Bảo tàng Lịch sử TP. Hồ Chí Minh, Trung tâm Khảo cổ học, Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ.

Bầu vú mẹ là nguồn sống nuôi dưỡng bé thơ trưởng thành. Dòng sữa mẹ ngọt ngào là dưỡng chất quí giá nhất, tinh túy nhất mà người mẹ ban tặng cho những đứa con của mình để khôn lớn, hình thành vóc dáng. Bầu vú mẹ là hiện thân của lòng thương yêu cao cả, tình mẫu tử bao la, đức hy sinh vô bờ bến. Bầu vú chính là cái đẹp thân thể mà đấng tạo hóa dành cho người phụ nữ. Vì thế, trong kho tàng nghệ thuật của nhân loại, từ thời tiền sơ sử đến cận đại, hiện đại, đề tài về bầu vú mẹ luôn là một nguồn cảm hứng sáng tạo của người nghệ sĩ và để lại những tác phẩm vô giá cho muôn đời.

Bầu vú mẹ và các hoạ tiết trang trí trên cây cột chính nhà dài của người Êđê

Ở Việt Nam, trong nền văn hóa Đông Sơn và Sa Huỳnh ta cũng thấy nét dáng hình thể người phụ nữ với cặp vú nở căng tròn. Các tượng đồng ở chuôi kiếm, ở các công cụ như thạp đồng đều có hình ảnh của nữ giới với bộ ngực nở nang. Đặc biệt, trong các di chỉ nền văn hóa Sa Huỳnh, các nhà khảo cổ tìm thấy một số bình gốm đất nung có nhiều đai vú, núm vú. Năm 1934, các nhà khảo cổ người Pháp ở Viện Viễn Đông Bác Cổ đã khai quật được một chiếc bình hình lọ hoa đai vú tại Sa Huỳnh. Hiện vật này hiện đang trưng bày ở Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam. Tại di chỉ khảo cổ học Hòa Diêm (Cam Ranh, Khánh Hòa), các nhà khảo cổ học đã phát hiện một chiếc nồi có hình núm vú. Nếu chiếc bình gốm Sa Huỳnh có 6 cặp núm vú nhỏ trên thân thì chiếc nồi Hòa Diêm có đến 8 núm vú to hơn quanh thân nồi và bố trí thành từng múi rất đều nhau. Nền văn hóa Óc Eo có nhiều di vật độc đáo, trong đó phải kể đến chiếc khuyên tai bằng vàng hình tượng nhũ hoa, gồm nhiều bầu vú, trên mỗi bầu vú có núm vú to tràn đầy sức sống phồn thực. Hiện vật này được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử TP. Hồ Chí Minh.

Bình gốm Hòa Diêm thuộc văn hóa Sa Huỳnh

Trong điêu khắc Chămpa, đề tài về người phụ nữ như các nữ thần, vũ nữ đều là những tuyệt tác. Những bức tượng Apsara mang bộ ngực căng đầy sức sống, bắp tay và bắp đùi tròn và thon thả. Đặc biệt các tượng Apsara chạm khắc trên bệ thờ Trà Kiệu, đang trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng. Các bức tượng gần như khỏa thân, bầu vú căng tròn, cổ tay tròn lẳn. Động tác múa uốn lượn, mềm mại nhưng tượng vẫn mang hình khối cân đối và chặt chẽ. Tại khu đền tháp Chàm Mỹ Sơn, Chiên Đàn (Quảng Nam), Dương Long (Bình Định), Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng còn lưu giữ nhiều ngẫu tượng Linga – Yoni. Quanh bệ Yoni lại còn nổi lên những núm vú căng tròn mịn màng. Những bức tượng đồng Bồ Tát Tara phát hiện ở Phật viện Đồng Dương (Quảng Nam), đang được lưu giữ tại Bảo tàng Đà Nẵng, tượng Nữ thần Devi, phát hiện ở làng Hương Quế (Quảng Nam), đang được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử TP. Hồ Chí Minh hay các bức tượng đá miêu tả chân dung hoàng hậu Chămpa đều để ngực trần căng sức sống nhưng vẫn giữ vẻ thánh thiện.

Vũ nữ Apsara, một tuyệt tác của nghệ thuật điêu khắc Chămpa

Là vùng đất còn mang nhiều dấu ấn văn hóa mẫu hệ, trong nghệ thuật tạo hình của các tộc người ở Tây Nguyên, người phụ nữ được lên ngôi. Tượng gỗ Tây Nguyên phản ánh nhiều đề tài, trong đó hình ảnh của người phụ nữ thường đậm đặc nhất. Trước tiên, ta có thể thấy loại hình biểu trưng của sinh tồn và phồn thực liên quan đến nữ giới: phụ nữ mang bầu, cho con bú, các tượng đặc tả bầu vú. Cây cầu thang nhà dài Êđê khắc chạm hình hai bầu vú mẹ, ngôi sao, mảnh trăng non… Trong nghệ thuật điêu khắc gỗ của dân tộc Cơ Tu, xuất hiện khá nhiều bức tượng miêu tả các cô gái để ngực trần, mẹ cho con bú với vẻ đẹp thiên tính nữ.

Hoạ tiết trang trí hình bầu vú mẹ và mảnh trăng non trên cầu thang nhà dài của người Êđê

Bầu vú mẹ tượng trưng cho sức sống, quyền lực mẫu hệ, tượng trưng cho hình ảnh của người mẹ, cái gốc của sự sinh sôi, nảy nở đầy tính phồn thực… Tất cả đều miêu tả những hình ảnh sống động của thiên nhiên, con người, tạo nên một biểu tượng đẹp đẽ, thần bí, cao sang.