Bài: PGS.TS Trịnh Sinh
Ảnh: Lê Bích

Gốm Biên Hòa như một sự kế tục của dòng gốm Cây Mai trong bối cảnh các thợ gốm vùng Sài Gòn dần dần phá lò xây phố chợ do quá trình đô thị hóa.
Hộp đựng thuốc lá hình voi. Mẫu gốm của trường trường Mỹ Nghệ Biên Hòa xưa

Họ chuyển đi tìm nơi dựng lò mới, nhập cư với dân làm gốm Biên Hòa vốn cũng đã có nghề làm gốm từ trước đó, vào quãng cuối thế kỷ XVII. Cho đến năm 1903, trường dạy nghề Biên Hòa (Ecole Professionnelle de Bien Hoa) được thành lập, sau đó được đổi tên là trường Nghệ thuật bản xứ Biên Hòa (Ecole d’Art indigene de Bien Hoa), tiền thân của trường Cao đẳng Mỹ thuật trang trí Đồng Nai ngày nay. Trường đào tạo nhiều ngành thủ công, trong đó có ngành gốm sứ. Các thợ gốm được đào tạo bài bản hơn, đã tạo ra dòng gốm Biên Hòa có bản sắc riêng. Đến năm 1923, hai vợ chồng người Pháp được giao lãnh đạo trường: ông Robert Balick làm hiệu trưởng và bà Mariette Balick làm trưởng ban gốm, thì nghề gốm Biên Hòa đã thực sự có một bước ngoặt lớn. Ông bà Balick đã có công cải tiến hình dáng và men gốm Biên Hòa, đem những men gốm châu Âu tráng lên gốm mộc Biên Hòa nhưng không thành công và cuối cùng họ đã tạo ra được nguồn men tại chỗ độc đáo và lạ mắt, tạo một bản sắc cho dòng gốm này: men đa sắc có nguyên liệu từ tro rơm, tro củi, tro trấu, mảnh thủy tinh, mạt đồng, cát Đà Nẵng, đá ong Biên Hòa, trong đó nổi bật là men mầu xanh đồng đặc trưng (vert de Bien Hoa). Nguồn đất Cao lanh ở Biên Hòa có sẵn ở Tân Triều, Vĩnh Cửu, Tân Vạn, Tân Ba…Chất liệu chủ đạo là gốm sành xốp. Với sự đóng góp không thể phủ nhận của vợ chồng Balick, dòng gốm Biên Hòa đã thực sự vượt ngưỡng, đã là các tác phẩm mỹ thuật tạo hình chứ không chỉ là các sản phẩm mỹ nghệ thực dụng nữa.

Nghê men xanh đồng đặc trưng của gốm Biên Hòa xưa

Dòng gốm Biên Hòa từ sau năm 1923 cho đến những năm 60 của thế kỷ 20 đã đạt được đỉnh cao nhờ sự hòa trộn của bốn dòng gốm quện lại: dòng gốm Limoges (Pháp) với tài năng và sự nhiệt tâm của bà Balick, dòng gốm Triều Châu, Quảng Đông, Phúc Kiến của người Hoa sang ta lập nghiệp và dòng gốm Việt, gốm Chăm bản địa. Không phải ngẫu nhiên mà giai đoạn này, gốm Biên Hòa đã được mang đi nhiều nước và giành được các giải thưởng lớn: năm 1925 và năm 1933, huy chương vàng tại triển lãm Quốc tế ở Paris, tham dự triển lãm ở Nagoya (Nhật Bản) năm 1937, Hà Nội năm 1938, Sài Gòn năm 1942, Bangkok (Thái Lan) năm 1953 và 1955, PhnomPenh (Căm Pu Chia) năm 1957).

Gốm Biên Hòa mang vẻ đẹp nhờ tạo hình phong phú và men màu đặc biệt. Ngoài một số đồ gốm dân dụng như hũ, lọ, chóe, chậu…được sản xuất hàng loạt phục vụ dân sinh của các tỉnh miền Đông, miền Tây Nam Bộ, còn có những sản phẩm mang tính nghệ thuật cao như tượng gốm, phù điêu, bình, chậu hoa, đèn lồng, đĩa trang trí…

Cách trang trí gốm Biên Hòa khá đặc biệt, người thợ tạo những hoa văn đắp nổi hay trổ lỗ thủng. Đôi khi dùng que để vạch sâu nét vẽ để ngăn cho men chảy loang ra làm nhòe hoa văn. Cái thủ pháp này đã làm cho hoa văn nổi hơn, có không gian ba chiều sinh động hơn và gần với cách trang trí của thạp gốm thời Trần, nhất là cũng được bôi men mầu nâu hệt như thạp men nâu nổi tiếng cách đây đã 700 năm.

Mái của nhà hội Bình Trước, phường Thanh Bình, TP. Biên Hòa

Đề tài trang trí gốm, mà chủ yếu là sành xốp của dòng gốm Biên Hòa là hoa, càng nhiều hoa càng đẹp. Vì thế nên có loại motif “bá hoa” (trăm loài hoa) gồm Mai, Lan, Cúc, Sen, Hướng dương, Dâm bụt…Hoa nhiều màu như một rừng hoa phô bày trước mắt người thưởng ngoạn. Họa tiết hình rồng, phượng, kỳ lân cũng là một đề tài thường gặp, một loại motif khá đặc trưng cho gốm Biên Hòa là hình rồng lá, thường trang trí trên bình đèn: rồng lá có bố cục mềm mại uốn thân khắp một vòng của thân bình với nhiều con kết hợp. Tại phần nền được chạm thủng nổi bật đường cong của thân rồng. Sản phẩm được tô hai màu men xanh đồng và trắng ngà khá đẹp. Bên cạnh đó, voi cũng là con vật được tạo dáng và tô men thành những chiếc đôn ngồi phổ biến. Một số hình ảnh tôm, cá ba đuôi, cá tai tượng, cò, cây tùng và hình ảnh con người trong sinh hoạt, đám cưới, nhảy múa, trẻ em vui trung thu, điển tích dân gian được thể hiện ở trên bình, phù điêu.

Mặt rồng trên trụ gốm “xanh đồng trổ bông” tạc hình ba con rồng quay đầu về ba hướng, đỡ một quả cầu lửa

Một đề tài của gốm Biên Hòa nữa là miêu tả các anh hùng dân tộc như Hai Bà Trưng cưỡi voi đánh giặc Nam Hán, Trần Hưng Đạo đuổi quân Nguyên Mông đã khơi dậy tình yêu đất nước của nhiều lớp người.

Các nhà nghiên cứu gốm cho rằng gốm Biên Hòa có một chút nào đó ảnh hưởng của kỹ thuật làm gốm của người Chăm ở lò gốm cổ Gò Sành (Bình Định), nhất là ở mảng đồ gốm dân dã. Nhưng điều rõ nét hơn lại thể hiện ở những motif hoa văn Chăm trên gốm Biên Hòa như hình các vị thần Visnu, thần Shiva linh thiêng được khắc họa trên nhiều bình gốm.

Những lò gốm Biên Hòa còn tạo ra một loại sản phẩm cung cấp cho đồng bào Tây Nguyên trong nhiều năm. Đó là những chiếc chóe đựng rượu cần màu men da lươn hay nâu. Qua nhiều năm, những người sưu tầm đồ cổ lên Tây Nguyên đã săn lùng cồng chiêng và chóe rượu. Mấy ai đã biết được các chóe sành mầu nâu lạ mắt này, thực ra đã được ra lò từ mảnh đất Biên Hòa dễ cũng đã trăm năm.

Đài phun nước cá hóa long được làm năm 1976 do GS.Lê Văn Mậu thiết kế mẫu

Một trong những biểu tượng của thành phố Hồ Chí Minh là chợ Bến Thành cũng được dòng gốm Biên Hòa lưu dấu bằng tác phẩm nghệ thuật của mình. Đó là vào khoảng năm 1952, nhà thầu xây dựng chợ Bến Thành đặt trường Mỹ nghệ Biên Hòa làm các bức phù điêu trang trí bốn cổng chợ. Đích thân vị hiệu trưởng sáng tác đồ họa trên đất mộc, rồi cắt ra miếng nhỏ, chấm men, đem nung bằng lò củi cho ra màu men trắng ngà rất đẹp. Sau đó, thợ gốm Biên Hòa đem các phù điêu gắn tại bốn cổng chợ Bến Thành. Đến nay, các bức phù điêu đó vẫn còn, màu men chưa phôi pha, miêu tả các sản vật vừa mang đặc thù của ngôi chợ, lại vừa là các con vật gần gũi với cuộc sống bình dị của người nông dân Nam Bộ như: bò, heo, vịt, cá, nải chuối…Nét nghệ thuật của những chiếc phù điêu này khá cao, có hồn, tả thực rất sống động.

Một góc xưởng gốm ở làng Tân Vạn

Trải qua hàng trăm năm, dòng gốm Biên Hòa có lúc thăng, lúc trầm. Nhiều sản phẩm đã trở thành cổ vật được giới sưu tầm cổ vật săn lùng. Ngày nay, dòng gốm này vẫn tiếp tục phát triển. Lửa trong lò gốm vẫn không tắt ở các xã Hóa An, Vũ Hòa, Tân Vạn, Tân Hạnh ở phía nam thành phố Biên Hòa trong cơ ngơi của hàng trăm doanh nghiệp gốm sứ. Nhiều sản phẩm từ đây đã xuất khẩu ra nhiều nước trên thế giới.